Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten (non-celiac gluten sensitivity, NCGS) jest zespołem objawów wywoływanych spożyciem glutenu u osób, u których wykluczono celiakię oraz alergię na pszenicę. Pomimo rosnącej liczby publikacji dotyczących tego zjawiska, patofizjologia NCGS pozostaje nie w pełni poznana, a brak swoistych biomarkerów utrudnia diagnostykę. Celem niniejszego artykułu jest przegląd aktualnych danych naukowych dotyczących NCGS oraz analiza najczęściej powielanych przekonań na temat tej jednostki chorobowej w kontekście dostępnych dowodów.
Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten została zaproponowana jako jednostka kliniczna odnosząca się do pacjentów, u których występują objawy zależne od spożycia glutenu, przy jednoczesnym braku cech charakterystycznych dla celiakii oraz alergii IgE-zależnej na pszenicę1. Pomimo rosnącej liczby publikacji, NCGS pozostaje rozpoznaniem kontrowersyjnym, głównie z uwagi na brak jednoznacznych kryteriów diagnostycznych oraz swoistych biomarkerów. Dodatkowo istotny wpływ efektu placebo i nocebo utrudnia interpretację wyników badań interwencyjnych2. W 1978 roku po raz pierwszy opisano przypadek pacjentki z przewlekłą biegunką niewywołaną celiakią, u której uzyskano istotną poprawę po wprowadzeniu diety bezglutenowej3. Od tego czasu obserwuje się rosnące zainteresowanie tym zagadnieniem, co może wynikać zarówno ze zwiększonej świadomości problemu, jak i rzeczywistego wzrostu liczby rozpoznawanych przypadków. Szacuje się, że częstość występowania NCGS wynosi od 0,6% do 10% populacji ogólnej, z przewagą kobiet4.
Dane z badań klinicznych oraz stanowiska ekspertów potwierdzają istnienie tego zespołu, mimo jego niejednorodnego charakteru i licznych kontrowersji5. Brak swoistych markerów diagnostycznych sprzyja jednak częstym autodiagnozom oraz stosowaniu diety bezglutenowej bez konsultacji ze specjalistą. Dotyczy to szczególnie osób młodych i w średnim wieku, które obserwują występowanie objawów po spożyciu produktów zawierających gluten6. Badanie Golley i wsp. wykazało, że jedynie 5,7% przypadków eliminacji glutenu z diety było poprzedzone rozpoznaniem medycznym7. Zjawisko to przyczynia się do postrzegania diety bezglutenowej jako elementu trendu żywieniowego, a nie interwencji terapeutycznej8.
W przeciwieństwie do celiakii, w której dominuje odpowiedź immunologiczna swoista, w NCGS istotną rolę przypisuje się mechanizmom odporności wrodzonej. Wykazano, że gluten może aktywować receptory Toll-like (TLR2–TLR4) w obrębie błony śluzowej jelita9. Dane sugerują również udział odpowiedzi swoistej, ponieważ u około 50% pacjentów stwierdza się obecność przeciwciał antygliadynowych w klasie IgG10. W badaniach obserwowano także zmiany w składzie mikrobioty jelitowej, obejmujące zwiększony udział bakterii z typu Bacteroidetes oraz zmniejszenie liczby bakterii z typu Firmicutes11. Na poziomie molekularnym wykazano zwiększoną ekspresję klaudyny-4, składnika połączeń ścisłych bariery jelitowej, co może wskazywać na zaburzenia jej integralności i zwiększoną przepuszczalność12.
W odróżnieniu od celiakii, u pacjentów z NCGS nie obserwuje się zaniku kosmków jelitowych13. Obraz histopatologiczny jest często prawidłowy (typ 0 według klasyfikacji Marsha), choć u części pacjentów może występować zwiększona liczba limfocytów śródnabłonkowych (typ 1). Opisywano również subtelne zmiany w błonie śluzowej jelita cienkiego14, takie jak niewielkie skrócenie kosmków czy obecność eozynofilii, co może sugerować udział mechanizmów zbliżonych do reakcji alergicznych15.
Obecnie nie istnieje test laboratoryjny ani histopatologiczny pozwalający jednoznacznie potwierdzić NCGS. W praktyce klinicznej wykorzystuje się kryteria z Salerno9, obejmujące:
Zastosowanie podwójnie zaślepionej próby kontrolowanej placebo jest jednak ograniczone w praktyce klinicznej. Trwają badania nad potencjalnymi markerami, takimi jak zonulina w surowicy (jako markera uszkodzenia bariery jelitowej pod wpływem gliadyny)16 czy kalprotektyna w kale (potencjalnie pomocnej w różnicowaniu między NCGS a IBS)17, jednak ich przydatność diagnostyczna pozostaje niejednoznaczna. Pomocne bywa oznaczanie we krwi przeciwciał antygliadynowych w klasie IgG, obecnych u około 50% pacjentów z NCGS18. Badania genetyczne nie mają znaczenia w diagnozowaniu NCGS – haplotypy HLA DQ2/8 obecne w celiakii występują także u ok. 50% pacjentów z NCGS19.
Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten (non-celiac gluten sensitivity, NCGS) jest zespołem objawów wywoływanych spożyciem glutenu u osób, u których wykluczono celiakię oraz alergię na pszenicę. Pomimo rosnącej liczby publikacji dotyczących tego zjawiska, patofizjologia NCGS pozostaje nie w pełni poznana, a brak swoistych biomarkerów utrudnia diagnostykę. Celem niniejszego artykułu jest przegląd aktualnych danych naukowych dotyczących NCGS oraz analiza najczęściej powielanych przekonań na temat tej jednostki chorobowej w kontekście dostępnych dowodów.
Pełna treść artykułu, wraz z załącznikami do pobrania, dostępna jest dla prenumeratorów czasopisma, po zalogowaniu się.
Prebiotyki mogą wpływać na aktywność metaboliczną mikrobioty jelitowej oraz procesy związane m.in. z otyłością, insulinoopornością i cukrzycą typu 2. Szczególne zainteresowanie budzą galaktooligosacharydy (GOS), które selektywnie stymulują bakterie z rodzaju Bifidobacterium i mogą oddziaływać na produkcję metabolitów bakteryjnych, w tym krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA)1,2.
Selen, choć potrzebny organizmowi jedynie w śladowych ilościach, odgrywa kluczową rolę w ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym, regulacji odporności oraz prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego i sercowo- -naczyniowego. Coraz więcej badań sugeruje, że odpowiedni status selenu może wspierać zdrowe starzenie się organizmu i zmniejszać ryzyko chorób związanych z wiekiem, w tym neurodegeneracyjnych i sercowo-naczyniowych. Jednocześnie zarówno niedobór, jak i nadmiar tego pierwiastka mogą być niekorzystne, dlatego znaczenia nabiera właściwie zbilansowana dieta i ostrożne podejście do suplementacji.
Coraz więcej badań wskazuje, że mikrobiota jelitowa może odgrywać istotną rolę w procesie starzenia się organizmu, wpływając m.in. na stan zapalny, odporność i funkcje poznawcze. Naukowcy obserwują, że skład mikrobiomu osób długowiecznych różni się od mikrobioty osób starzejących się mniej korzystnie, a określone szczepy bakterii mogą wspierać zdrowe starzenie. Czy odpowiednia dieta i probiotykoterapia mogą stać się jednym z elementów strategii wspierania długowieczności i sprawności w starszym wieku?
