Polska należy do grupy krajów o starzejącym się społeczeństwie, dlatego należy zwrócić szczególną uwagę na istotność żywienia osób starszych. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego w 2023 roku osoby starsze w wieku 60 lat lub więcej stanowiły nieco ponad 23% zbiorowości)¹. Dane z 2019 podsumowujące stan zdrowia Polaków wskazują, że osoby starsze cechowały się wysokim wskaźnikiem chorób układu krążenia, gdzie odsetek osób zmagających się z nadciśnieniem wynosił od 50% wśród osób w wieku 60–69 lat do 69% w grupie osób w wieku 80 lat lub starszych. Prócz zaburzeń ciśnienia tętniczego duży odsetek seniorów zgłaszał także występowanie cukrzycy, a także wysoki poziom lipidów we krwi². Ze względu na częstość występowania chorób dietozależnych wśród seniorów oraz fizjologicznie zmniejszone zapotrzebowanie energetyczne należy dokładnie planować dania oraz dobór w nich produktów. Uwagę należy zwrócić na podaż tłuszczu z odpowiednich źródeł. To właśnie one znajdują się na samym szczycie piramidy żywieniowej oraz cechują się najwyższą energetycznością, dlatego należy je rozważnie dobierać. Na szczególną uwagę zasługuje olej rzepakowy, który charakteryzuje się wysoką zawartością jedno- i wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, a także obecnością fitosteroli². Ponadto jest stosunkowo tani w porównaniu do innych olei, co z pewnością jest dużym plusem dla seniorów, którzy często mają ograniczone możliwości finansowe.

CHARAKTERYSTYKA I SKŁAD CHEMICZNY OLEJU RZEPAKOWEGO

W Polsce rzepak jest najpopularniejszym surowcem roślinnym, który przetwarzany jest na skalę przemysłową w celu pozyskania oleju spożywczego. Olej ten wraz z olejem palmowym i sojowym znajduje się w ścisłej czołówce produkcji olejów roślinnych na świecie^4-5. Olej rzepakowy bardzo często nazywany jest „oliwą północy” bądź „płynnym złotem” co wynika z wysokiej zawartości NNKT, czyli niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych⁶. Ponadto olej tłoczony z nasion rzepaku cechuje się jedną z wyższych, w porównaniu z innymi olejami roślinnymi, zawartością steroli roślinnych (tabela 1)⁷. To właśnie sterole i stanole roślinne wykazują właściwości obniżające poziom lipoprotein o niskiej gęstości (LDL) nawet o 5–15%, dzięki czemu zmniejszają ryzyko rozwoju chorób sercowo-naczyniowych, na które narażone są osoby starsze⁸. Fitosterole wykazują również właściwości przeciwzapalne, immunomodulujące oraz przeciwnowotworowe⁷. Ponadto olej rzepakowy dzięki wysokiej zawartości jednonienasyconych kwasów tłuszczowych (JNKT) wykazuje odporność na działanie wysokich temperatur oraz zapobiega szybkiemu utlenianiu. Dzięki temu można wykorzystać go zarówno jako dodatek na zimno, np. do sałatek, surówek czy hummusu, jak i tłuszcz, który można wykorzystywać do krótkotrwałego smażenia, które może pojawiać się sporadycznie w diecie. Niska zawartość nasyconych kwasów tłuszczowych (NKT) jest kolejnym z atutów tego produktu⁷. Otóż właśnie tych kwasów należy unikać zarówno w diecie seniora, jak i osób młodszych. To NKT, które znajdują się głównie w tłuszczach pochodzenia zwierzęcego oraz oleju palmowym i kokosowym, mogą wpływać na zwiększenie wydzielania cholesterolu frakcji LDL oraz triacylogriceroli. Proces ten może skutkować rozwojem lub nasileniem chorób układu krążenia⁹. Kolejną zaletą oleju rzepakowego jest obecność tokoferoli, czyli związków o silnym działaniu przeciwutleniającym, dzięki czemu chronią komórki organizmu przed szkodliwym działaniem wolnych rodników oraz stresem oksydacyjnym. Ponadto tokoferole wpływają pozytywnie na organizm i działają prewencyjne na rozwój miażdżycy i chorób układu krążenia^7,10.

ZNACZENIE OLEJU RZEPAKOWEGO W DIECIE SENIORA

Ze względu na szeroki wachlarz swoich zalet olej rzepakowy zdecydowanie powinien znaleźć swoje miejsce w diecie seniora. Jego popularność wśród społeczeństwa polskiego na tle innych olei roślinnych sprawia, że osobom starszym będzie łatwiej włączyć go do swoich potraw, gdyż z pewnością od lat go znają i nie będzie nowością, do której trudno się przyzwyczaić.

Choroba Alzheimera

Choroba Alzheimera jest to jedna z chorób neurodegeneracyjnych, która dotyka osoby starsze. Jest to choroba neurozwyrodnieniowa, przebiegająca z otępieniem, która charakteryzuje się pogłębiającymi się zaburzeniami pamięci oraz funkcji kognitywnych, które z czasem prowadzą do utraty samodzielności intelektualnej i fizycznej. Według danych Narodowego Funduszu Zdrowia (NFZ) w Polsce w 2020 roku jedną z najczęstszych chorób neurodegeneracyjnych potwierdzono u 250 tysięcy kobiet oraz 94 tysięcy mężczyzn. Prognozy na dalsze lata nie są satysfakcjonujące, gdyż szacuje się, że w 2050 roku na świecie z chorobą Alzheimera będzie zmagało się aż 98– 106 milionów ludzi¹¹. Do czynników rozwoju tego schorzenia można zaliczyć m.in. wiek, mutacje genów, wysoki poziom cholesterolu, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca typu 2, niska aktywność fizyczna, a także dieta obfitująca w nasycone kwasy tłuszczowe^11-13. Według Silva i wsp. (2019) dieta bogata w nienasycone kwasy tłuszczowe oraz związki przeciwutleniające, tj. witamina E, wykazują działanie prewencyjne poprzez zmniejszenie ryzyka rozwoju choroby Alzheimera. Ponadto przeciwutleniacze, w tym witamina E, są w stanie zapobiegać uszkodzeniom, jakie mogą wywołać reaktywne formy tlenu¹³. Doniesienia te potwierdzają wyniki metaanalizy opublikowanej w 2017 roku, w których udowodniono, że osoby starsze z rozpoznaną chorobą Alzheimera charakteryzowały się znacząco niższym poziomem związków antyoksydacyjnych we krwi, w tym witaminy E (81% w stosunku do wartości kontrolnych) w porównaniu do pacjentów w podeszłym wieku bez rozpoznanych zaburzeń poznawczych¹⁴. W 2018 roku na łamach czasopisma „The Lancet. Neurology” ukazała się publikacja donosząca, że wysokie spożycie nasyconych kwasów tłuszczowych lub kwasów tłuszczowych konfiguracji trans zwiększa ryzyko demencji, podczas gdy wysokie spożycie wielo- lub jednonienasyconych kwasów tłuszczowych zmniejsza to ryzyko¹⁵. Regularne spożywanie oleju rzepakowego przez osoby starsze może nieść ze sobą wiele korzyści związanych z prewencyjnym działaniem chroniącym przed rozwojem chorób neurodegeneracyjnych.

Choroby układu krążenia i hiperlipidemia

„Oliwa północy” czyli olej tłoczony z nasion rzepaku jest ceniony za swoje wszechstronne właściwości prozdrowotne. Polecany jest on szczególnie seniorom, gdyż działa profilaktycznie i wspomaga farmakoterapię chorób układu krążenia. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego w 2022 roku najczęstszą przyczyną zgonów wśród osób starszych w Polsce były choroby układu krążenia, które odpowiadały za 38,9% ogólnej liczby odnotowanych zgonów¹⁶. Do czynników ryzyka wystąpienia omawianych chorób można zaliczyć płeć męską, zaawansowany wiek, obciążenia genetyczne, palenie tytoniu, a także brak aktywności fizycznej oraz wysoko przetworzoną dietę obfitującą w cukry proste oraz nasycone kwasy tłuszczowe. Dwa ostatnie czynniki predysponują do rozwoju kolejnych schorzeń przyczyniających się do wystąpienia chorób sercowo-naczyniowych, czyli nadmierna masa ciała, podwyższone stężenie glukozy we krwi (cukrzyca) oraz nieprawidłowe stężenie lipidów we krwi zwane dyslipidemią^17-18. Specjaliści Amerykańskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ang. American Heart Association) w celu prewencji chorób układu krążenia zalecają m.in. utrzymanie prawidłowej masy ciała, ograniczenie odzwierzęcych źródeł białka i tłuszczu na rzecz produktów roślinnych, a także używanie płynnych olei roślinnych zamiast olei tropikalnych, tłuszczów zwierzęcych i częściowo uwodornionych tłuszczów^17,19.

Korzystny wpływ oleju rzepakowego na zdrowie kardiologiczne potwierdzają wyniki metaanalizy uwzględniającej 27 badań. Według Ghobadi et al. (2018) spożywanie oleju rzepakowego znacząco zmniejszało poziom cholesterolu ogółem oraz poziom lipoprotein frakcji LDL we krwi szczególnie u badanych w wieku powyżej 50 lat. W badaniu tym dowiedziono także, że spożycie oleju rzepakowego nie miało wpływu na poziom lipoprotein frakcji HDL, trójglicerydów oraz apolipoproteiny b (Apo B) i apolipoproteiny a1 (Apo A1)²⁰. Z kolei wyniki metaanalizy z 2020 roku uwzględniającej 42 badania sugerują, że olej rzepakowy w porównaniu z innymi olejami jadalnymi, prócz obniżenia poziomu cholesterolu całkowitego, frakcji LDL, stosunku LDL/HDL może przyczynić się także do obniżenia stężenia Apo B oraz jej stosunku do Apo A1²¹. W 2022 roku opublikowano wyniki metaanalizy porównującej wpływ spożycia oleju rzepakowego i oliwy z oliwek na parametry kardiometaboliczne. Okazuje się, że olej rzepakowy istotnie zmniejszył poziom cholesterolu frakcji LDL w surowicy, całkowity poziom cholesterolu oraz wpłynął korzystnie na stosunek cholesterolu LDL/HDL w porównaniu z oliwą z oliwek²². Korzystne właściwości kardioprotekcyjne oleju rzepakowego mogą wynikać nie tylko ze względu na obecność jedno- i wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, ale także z uwagi na wysoką zawartość fitosteroli wykazujących pozytywny wpływ na równowagę gospodarki lipidowej. Olej z nasion rzepaku jest jednym z najlepszych źródeł steroli i stanoli roślinnych wśród tłuszczów roślinnych (tabela 1). Surowcem, który może konkurować z „oliwą północy” są nasiona sezamu, które mogą zawierać nawet 231–1900 mg/100 g fitosteroli ogółem²³. Obniżenie poziomu cholesterolu frakcji LDL od 5 do 15% zauważano już przy spożyciu 2 g steroli roślinnych na dobę⁸. Ponadto Gyllinga i wsp. (2013) po przeprowadzeniu randomizowanego badania kontrolnego zauważyli, że wzbogacenie diety o 3 g steroli roślinnych na dobę przez okres 6 miesięcy nie tylko wpływa na obniżenie poziomu cholesterolu LDL, ale także zmniejszyło sztywność tętnic oraz poprawiło funkcje śródbłonka naczyń u osób badanych²⁴. Związki te wykazują również działanie przeciwzapalne, przeciwnowotworowe oraz immunomodulujące, a także mogą zapobiegać rozwojowi zmian miażdżycowych w naczyniach krwionośnych^7,23.

Cukrzyca

Cukrzyca to jedna z chorób cywilizacyjnych, która coraz częściej występuje w społeczeństwie. Nieleczona, przewlekła hiperglikemia cukrzycowa jest związana z długotrwałym uszkodzeniem, dysfunkcją i niewydolnością różnych narządów, w tym oczu, nerek, nerwów, serca i naczyń krwionośnych²⁵. Według danych GUS w 2019 roku odnotowano wzrost zachorowań na cukrzycę o 4,9 p. proc. w porównaniu do roku 2014²⁶. Cukrzyca należy do chorób dietozależnych. Odpowiednio dobrana dietoterapia może pomóc wyrównać poziom glukozy we krwi bądź wspomóc zastosowaną farmakoterapię. W dietoprofilaktyce oraz dietoterapii tej choroby zalecana jest dieta śródziemnomorska, która charakteryzuje się m.in. zastąpieniem tłuszczów zwierzęcych tłuszczami roślinnymi, a także dieta z ograniczeniem łatwo przyswajalnych węglowodanów, które zawierają duże ilości jedno- i wielonasyconych kwasów tłuszczowych⁷. Wyniki metaanalizy z 2024 roku uwzględniającej piętnaście randomizowanych badań kontrolnych wykazały, że olej rzepakowy w porównaniu z innymi olejami roślinnymi znacząco obniża zwiększony poziom glukozy na czczo oraz insuliny u osób z nadwagą i otyłością. Ponadto olej ten pozytywnie wpłynął na obniżenie parametrów, tj. poziom cholesterolu LDL oraz wartości Apo B i stosunek Apo B/ Apo A1²⁷. Olej rzepakowy jest źródłem witaminy E, która wykazuje właściwości przeciwutleniające. Udowodniono, że suplementacja tą witaminą odgrywa ważną rolę w opóźnieniu występowania powikłań cukrzycowych oraz spowolnieniu ich postępu²⁸. Ponadto olej rzepakowy to źródło jednoi wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, które również mogą przyczyniać się do zmniejszenia ryzyka wystąpienia cukrzycy typu 2 i jej powikłań. Wyniki dużego amerykańskiego badania National Health and Nutrition Examination Surveys (NHANES) obejmującego 16 290 dorosłych Amerykanów w wieku powyżej 18 lat wskazują na możliwy związek między ilością spożywanych nienasyconych kwasów tłuszczowych a ryzykiem rozwoju stanu przedcukrzycowego i cukrzycy typu 2. Wykazano, że w porównaniu z dorosłymi z najniższym spożyciem jedno- i wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, osoby z najwyższym spożyciem tych kwasów miały odpowiednio o około 50% i 69% niższe ryzyko wystąpienia stanu przedcukrzycowego i cukrzycy typu 2²⁹. Abbatecola i wsp. (2009) również wykazują pozytywny związek pomiędzy wysokim spożyciem wielonienasyconych kwasów tłuszczowych w diecie oraz niskim spożyciem nasyconych kwasów tłuszczowych a zmniejszonym ryzykiem rozwoju cukrzycy typu 2³⁰.

PODSUMOWANIE

Prawidłowy sposób odżywiania osób starszych to jeden z kluczowych elementów profilaktyki i dietoterapii chorób, z którymi zmagają się seniorzy. Ze względu na naturalne procesy starzenia, w organizmie zachodzi szereg nieodwracalnych zmian w obrębie komórek i narządów. Skutkują one nie tylko rozwojem różnego rodzaju schorzeń i chorób, ale także zmniejszeniem zapotrzebowania kalorycznego, do którego przyczynia się również niższy poziom aktywności fizycznej. Ze względu na niższy wydatek energetyczny należy rozważnie dobierać i komponować składniki diety. Dobrze zbilansowany jadłospis powinien pokrywać zapotrzebowanie seniora na witaminy, składniki mineralne oraz makroskładniki w maksymalnie możliwym stopniu. Szczególną uwagę należy zwrócić na tłuszcze, w tym olej rzepakowy, który dzięki swemu bogatemu składowi odgrywa istotną rolę w prewencji chorób układu sercowo-naczyniowego, cukrzycy oraz chorób neurodegeneracyjnych. Bogactwo NNKT, związków przeciwutleniających oraz steroli roślinnych jakim cechuje się ten tłuszcz roślinny idealnie sprawdzi się w diecie seniora.

#Fundusze promocji