Właściwości oleju rzepakowego

Olej rzepakowy charakteryzuje się najniższą na tle innych olejów roślinnych zawartością kwasów tłuszczowych nasyconych, z kolei wysoką zawartością PUFA, w tym kwasów tłuszczowych omega-3 w postaci kwasu ALA, i MUFA ze znaczną dominacją kwasu oleinowego. Taki skład oleju rzepakowego determinuje jego korzystny wpływ w prewencji chorób sercowo-naczyniowych dzięki udziałowi w regulacji stężenia lipidów i apolipoprotein, zmniejszaniu podatności na utlenianie LDL i zwiększaniu insulinowrażliwości tkanek ^2,4.

Przybliżony udział poszczególnych kwasów tłuszczowych w oleju rzepakowym pozyskiwanym w Europie i wschodnim regionie Morza Śródziemnego został przedstawiony w tab. 1.

Ostatecznie rzeczywista zawartość poszczególnych kwasów tłuszczowych jest zależna od odmiany rzepaku ⁵ . Zalecaną dzienną ilość zarówno omega-6 PUFA, jak i omega-3 PUFA można uzyskać dzięki konsumpcji 2–3 łyżek oleju rzepakowego ⁶.

Warto zauważyć, że w porównaniu do oliwy z oliwek, olej rzepakowy ma niższą zawartość tłuszczów nasyconych, ale spożycie oliwy z oliwek może wiązać się z dodatkowymi korzyściami zdrowotnymi wykraczającymi poza skład kwasów tłuszczowych, np. wysoką zawartość polifenoli ⁶.

ZWIĄZKI BIOAKTYWNE W OLEJU RZEPAKOWYM

Poza korzystną kompozycją kwasów tłuszczowych, olej rzepakowy obfituje w składniki bioaktywne, takie jak: witamina E, flawonoidy, karotenoidy, sterole roślinne. Witamina E występuje w wysokich stężeniach w okrywie nasiennej i zarodku nasion. W jej skład wchodzą tokoferole i tokotrienole. Zawartość tokoferoli w oleju rzepakowym wynosi średnio 52 mg/kg⁷. Na tle pozostałych pochodnych witaminy E to α-tokoferol wykazuje najwyższą biodostępność we krwi i tkankach, pełniąc liczne funkcje, z których najbardziej powszechne jest działanie antyoksydacyjne. Ostatnie badania pokazują jednak, że zarówno γ-tokotrienol, jak i δ-tokotrienol mają dużą aktywność przeciwutleniającą, która może hamować psucie się olejów rzepakowych podczas przechowywania, przedłużając w ten sposób ich okres przydatności do spożycia⁵ . Na uwagę zasługują też flawonoidy – zwłaszcza kwercetyna i kemferol – z uwagi na swoje antyoksydacyjne, przeciwzapalne, antyaterogenne i antykancerogenne działanie. Karotenoidy to kolejne silne antyoksydanty obecne w oleju rzepakowym, zwłaszcza pod postacią luteiny i zeaksantyny. Warto też podkreślić wysoką zawartość fitosteroli, a zwłaszcza β-sitosterolu, kampesterolu i brassikasterolu. Sterole roślinne, dzięki strukturalnemu podobieństwu do cholesterolu, zmniejszają jego wiązanie w jelitach, a ten wydalany jest z kałem, czego efektem jest obniżenie jego stężenia we krwi⁸. Zawartość fitosteroli w rzepaku jest większa niż w oliwie, która z kolei zawiera o wiele więcej polifenoli ⁶.

OBRÓBKA TECHNOLOGICZNA RZEPAKU A JEGO WŁAŚCIWOŚCI

W Polsce uprawia się wyłącznie odmiany rzepaku bezerukowego, które cechują się mniejszą niż 2% zawartością kwasu erukowego w oleju, z około dziesięciokrotnie obniżoną zawartością tioglikozydów – mniej niż 30 μmol/g – i ze zwiększoną zawartością kwasów: oleinowego, linolowego i α-linolenowego. Taki gatunek rzepaku określa się podwójnie ulepszonym lub canola ^2,7 . Bioaktywne związki w oleju rzepakowym mogą być mniej lub bardziej zachowane w zależności od stopnia przetworzenia.

Niestety rafinacja oleju rzepakowego obejmująca odśluzowywanie, zimowanie, bielenie i dezodoryzację wiąże się z utratą niektórych składników odżywczych, w tym witaminy E, flawonoidów, karotenoidów i fosfolipidów, dlatego rekomenduje się spożycie przede wszystkim olejów zimnotłoczonych, tj. pozyskiwanych w temperaturze poniżej 50ºC ^5,9.

Należy zwrócić uwagę na sposób i czas przechowywania oleju rzepakowego tłoczonego na zimno, gdyż jego zbyt długie i niewłaściwie magazynowanie – ekspozycja na wysoką temperaturę, światło, dostęp do tlenu – prowadzi do pogorszenia jego jakości. Warto więc wybierać świeże oleje zimnotłoczone, najlepiej bezpośrednio od producenta, który zapewnił ich właściwe przechowywanie po wyprodukowaniu ⁹.

WPŁYW OLEJU RZEPAKOWEGO NA LECZENIE ZABURZEŃ METABOLICZNYCH

Otyłość

Właściwości oleju rzepakowego mogą przyczyniać się do jego korzystnego wpływu na zdrowie metaboliczne. Przeprowadzono kilka metaanaliz, w których podsumowano wyniki badań w obszarze wpływu spożycia oleju rzepakowego na otyłość i zaburzenia metaboliczne.

W 2019 r. przeprowadzono przegląd systematyczny i metaanalizę 25 badań, której celem była ocena wpływu spożycia oleju rzepakowego na masę i skład ciała w interwencjach trwających 3–28 tygodni. Wprawdzie autorzy przeglądu podają, że spożycie oleju rzepakowego powodowało redukcję masy ciała o średnio 0,3 kg w porównaniu z grupami kontrolnymi – zwłaszcza w badaniach na grupach pacjentów z cukrzycą typu 2, badaniach na grupach pacjentów z hiperlipidemią oraz badaniach porównujących spożycie oleju rzepakowego z tłuszczami nasyconymi – to jego spożycie nie miało żadnego statystycznie istotnego wpływu na inne parametry antropometryczne, w tym wskaźnik masy ciała (BMI) ani zawartość tkanki tłuszczowej. Autorzy wskazują, że z 25 uwzględnionych badań, osiem zakwalifikowano jako badania dobrej jakości z niskim ryzykiem błędu statystycznego, co również należy wziąć pod uwagę, interpretując wyniki¹ .

Sugeruje się, że efekt redukcji masy ciała może być wynikiem większej szybkości utleniania i zwiększonym wydatkiem energetycznym w odpowiedzi na spożywanie diety o wysokiej zawartości MUFA¹⁰.

Do największej poprawy parametrów lipidowych doprowadziło zastąpienie olejów codziennie spożywanych olejem rzepakowym w ilości ok. 15% całkowitego spożycia energii.

Inny przegląd i metaanaliza 15 randomizowanych badań kontrolnych na grupie osób z nadmierną masą ciała wykazały, że w porównaniu z innymi olejami jadalnymi, olej rzepakowy znacząco obniżył stężenie na czczo cholesterolu LDL, apolipoproteiny B (ApoB) i insuliny, a nieznacznie podwyższył glikemię. Jednak różnice w masie i składzie ciała między olejem rzepakowym, a innymi olejami nie były znaczące¹¹ .

Profil lipidowy i ciśnienie tętnicze

Hipolipomizujące działanie oleju rzepakowego może wyjaśniać wyjątkowo wysoka zawartość fi tosteroli w porównaniu do wielu innych olejów, jak i najniższy udział kwasów tłuszczowych nasyconych na tle innych olejów roślinnych⁶.

W metaanalizie 42 badań, którą przeprowadzono w 2020 r. w celu oceny wpływu spożycia oleju rzepakowego na ryzyko sercowo-naczyniowe, autorzy podają, że olej rzepakowy znacząco poprawiał stężenie cholesterolu całkowitego i cholesterolu LDL, ale nie miał wpływu na HDL lub apolipoproteinę A1 (ApoA1) w porównaniu z oliwą z oliwek, olejem słonecznikowym, źródłami kwasów tłuszczowych nasyconych lub „innymi olejami jadalnymi”. W porównaniu do tłuszczów nasyconych i „innych olejów jadalnych” zmniejszał jednak stężenie ApoB. Co więcej, autorzy zaobserwowali, że do największej poprawy parametrów lipidowych doprowadziło zastąpienie olejów codziennie spożywanych olejem rzepakowym w ilości ok. 15% całkowitego spożycia energii. W metaanalizie nie wykazano wpływu oleju rzepakowego na skurczowe lub rozkurczowe ciśnienie krwi ¹².

Podsumowując, olej rzepakowy obniża stężenie cholesterolu całkowitego i LDL w porównaniu z tłuszczami nasyconymi lub innymi olejami roślinnymi, jednak wpływ na stężenie HDL i trójglicerydów pozostaje dyskusyjny, a wyniki badań dają sprzeczne wyniki⁴.

NASH

Wzrasta też zainteresowanie wykorzystaniem oleju rzepakowego we wspieraniu funkcji wątroby. Autorzy badania na grupie 27 mężczyzn chorujących na otyłość i niealkoholowe stłuszczenie wątroby zaobserwowali, że 8-tygodniowa dieta izokaloryczna, zawierająca 50 g rafinowanego oleju rzepakowego bogatego w ALA, w porównaniu do diety izokalorycznej zawierającej 50 g rafi nowanej oliwy z oliwek wiązała się z korzystnym wpływem na metabolizm lipidów w wątrobie, co wykazano poprzez zmniejszenie zawartości lipidów wewnątrzwątrobowych i stężenia wolnych kwasów tłuszczowych w surowicy o 21%¹³.

PODSUMOWANIE

Wartości odżywcze oleju rzepakowego i fakt jego lokalnej produkcji wskazują na korzyści z jego udziału w diecie, zwłaszcza w naszej szerokości geograficznej. Wskazane jest spożycie oleju rzepakowego zwłaszcza jako alternatywa dla tłuszczów nasyconych pochodzących z roślin tropikalnych, takich jak olej kokosowy i palmowy, oraz tłuszczów zwierzęcych, np. masła. Osoby z podwyższonym stężeniem cholesterolu LDL we krwi mogą odnieść szczególnie pozytywne skutki z włączenia oleju rzepakowego do diety.

Należy jednak zwrócić uwagę, że większość badań przeprowadzana jest z wykorzystaniem surowego oleju rzepakowego, dlatego warto zachęcać pacjentów do ograniczenia smażenia i spożycia oleju rzepakowego niepoddanego obróbce termicznej, np. jako dodatek do sałatek. Dodatkowo, szczególne korzyści może przynieść spożycie oleju tłoczonego na zimno z uwagi na ograniczenie strat składników bioaktywnych zachodzących w procesie rafi nacji.