Rak trzustki należy do nowotworów o najwyższej śmiertelności, a leczenie chirurgiczne – w tym pankreatektomia – wiąże się z poważnymi konsekwencjami metabolicznymi i żywieniowymi. Całkowite lub częściowe usunięcie trzustki oznacza konieczność stałej insulinoterapii, suplementacji enzymów trzustkowych oraz precyzyjnie zaplanowanej diety. Odpowiednio prowadzona terapia żywieniowa odgrywa kluczową rolę w zapobieganiu powikłaniom, poprawie jakości życia i wsparciu rekonwalescencji pacjenta.
Zachorowalność na nowotwór trzustki jest wysoka i nadal wzrasta, a śmiertelność jest prawie równa z liczbą zachorowań W 2022 r. GLOBOCAN działający w ramach Światowej Organizacji Zdrowia zarejestrował na świecie 511 tys. przypadków raka trzustki i 467 tys. zgonów z powodu tego nowotworu. We wczesnym stadium nowotworu objawy mogą być niespecyficzne, bardziej zauważalne rozwijają się w zaawansowanym stadium nowotworu jak np.: ból opasujący, żółtaczka mechaniczna, spadek masy ciała, nudności i wymioty, cukrzyca. Jedną z metod leczenia jest pankreatektomia, która jest zabiegiem rozległym, niesie ze sobą wiele poważnych powikłań pooperacyjnych jak np.: cukrzyca. U pacjentów po operacji zawsze stosuje się insulinę oraz enzymy trzustkowe, ponieważ całkowita resekcja trzustki powoduje brak ich produkcji.
Rak trzustki to najczęstszy złośliwy nowotwór tego narządu. Przyczyny raka trzustki nie są znane, ale dużą rolę odgrywają takie czynniki jak: – palenie tytoniu, – dieta wysokobiałkowa i wysokotłuszczowa, – przewlekłe zapalenie trzustki, – praca z substancjami chemicznymi, takimi jak benzen. Choroba występuje najczęściej u osób w wieku 40–60 lat. Wykrycie następuje najczęściej w zaawansowanym stadium choroby. W chwili rozpoznania choroby 70–90% chorych ma przerzuty do węzłów chłonnych. Chorzy ci nie są operowani, umierają po 3–6 miesiącach. U 10–20% chorych można wykonać leczniczą resekcję. Niestety około 80% z nich umiera w ciągu 1–2 lat. Oprócz leczenia chirurgicznego stosuje się chemioterapię oraz radioterapię.
Trzustka jest narządem gruczołowym o zrazikowatej budowie, który jest położony w górnej części jamy brzusznej. Jest gruczołem wydzielania wewnętrznego i zewnętrznego. Część zewnętrzwydzielnicza trzustki produkuje sok trzustkowy w ilości 1500–3000 ml/dobę. Sok trzustkowy jest alkaliczny, zobojętnia więc sok żołądkowy. Do głównych enzymów trzustkowych należą:
Z kolei część wewnątrzwydzielnicza ( produkująca hormony) jest utworzona przez wysepki Langerhansa, które rozmieszczone są w trzustce. Najwięcej wysepek występuje w ogonie, a najmniej w głowie.
Operacyjne usunięcie trzustki (pankreatektomia), a niekiedy także struktur sąsiadujących z tym narządem (np. pęcherzyk żółciowy), wiąże się z szeregiem skomplikowanych zdrowotnie konsekwencji wynikających z takiej formy leczenia pacjenta cierpiącego na schorzenia trzustki (np. rak trzustki).
Resekcja głowy trzustki jest najczęściej wykonywana za pomocą pankreatoduodenektomii, znanej jako procedura Whipple’a. Najczęstszym wskazaniem do pankreatoduodenektomii jest nowotwór złośliwy, ale mogą to być również guzy łagodne i przewlekłe zapalenie trzustki. Całkowita resekcja chirurgiczna z ujemnymi marginesami daje najlepsze szanse na długoterminowe przeżycie. Pankreatoduodenektomia wiąże się ze specyficznymi i unikalnymi zmianami w układzie pokarmowym, a utrzymanie stanu odżywienia (optymalizacja wyników i powrót do normalnej diety) u pacjentów z rakiem po dużym zabiegu chirurgicznym stanowi wyzwanie. Niedożywienie jest czynnikiem ryzyka po pankreatoduodenektomii ze względu na rozległość operacji i częstość powikłań. Po operacji pacjenci są żywieni doustnie, dojelitowo lub pozajelitowo. Podawanie doustne może rozpocząć się od płynów, a następnie przejść do pokarmów stałych lub może być ad libitum. Żywienie dojelitowe może odbywać się przez zgłębnik nosowo-jelitowy lub jejunostomię. Żywienie pozajelitowe może być dostarczane za pomocą centralnej lub obwodowej linii dożylnej i może zapewniać pełne żywienie (TPN) lub częściowe żywienie (żywienie uzupełniające PN).
Edukacja dietetyczna pacjenta z usuniętą trzustką powinna rozpocząć się jeszcze przed leczeniem operacyjnym (w ramach prehabilitacji), tak by po zabiegu, w okresie rekonwalescencji, mógł odpowiednio zareagować na nowe potrzeby jego organizmu. Warto objąć pomocą dietetyczną zarówno pacjenta, jak i jego bliskich sprawujących nad nim opiekę przede wszystkim w pierwszych miesiącach po operacji.
Z uwagi na wahania glikemii, jakie pojawią się tuż po zabiegu, istotne jest wskazanie konkretnych sytuacji stanowiących zagrożenie zdrowotne i wyedukować pacjenta, jak im zapobiegać. Po spożyciu posiłku pacjent z usuniętą trzustką będzie narażony na rozwój znacznej hiperglikemii. Natomiast w okresie godzin nocnych należy uważać na wystąpienie hipoglikemii. Poprzez odpowiednią farmakoterapię i stosowanie się do zaleceń dietetycznych pacjent może podjąć działania prewencyjne i zmniejszać ryzyko rozwoju ww. zaburzeń w gospodarce węglowodanowej organizmu.
Dietetyk powinien jasno nakreślić zalecenia dietetyczne, nie zapominając o opisanych poniżej zasadach.
Zalecenia dietetyczne tuż po zabiegu operacyjnym powinny być szczegółowo omówione z lekarzem prowadzącym. Zazwyczaj zaczyna się od wprowadzenia diety płynnej, kolejno diety płynnej wzmocnionej, diety na bazie kleików, aż do diety łatwostrawnej z ograniczeniem tłuszczu
Zalecana liczba posiłków do spożycia przez pacjenta po resekcji trzustki to 5–6 posiłków dziennie. Porcje pokarmu powinny być małej lub umiarkowanej wielkości. Należy także pamiętać o wprowadzeniu przekąski spożywanej tuż przed zaśnięciem, tak by uniknąć ewentualnej hipoglikemii nocnej. Posiłki powinny być spożywane każdego dnia o podobnej porze, w regularnych odstępach czasu (od 2 do 3 godzin). Pierwszy posiłek powinien zostać spożyty w pierwszej godzinie po przebudzeniu. Nie zaleca się spożywania pokarmu odgrzewanego. Warto zadbać o to, by pokarm był spożyty tuż po bezpośrednim przygotowaniu, bez jego przechowywania, dzięki czemu można uniknąć zakażeń bakteryjnych. Nie można zapomnieć o odpowiedniej temperaturze spożywanego pokarmu, tak by nie powodować dolegliwości bólowych, jakie mogą pojawić się po spożyciu zbyt ciepłego lub zbyt zimnego posiłku. Pacjent powinien spożywać każdy posiłek w spokoju, bez pośpiechu, a każdy bolus pokarmu powinien zostać dokładnie przeżuty. Nie zaleca się sięgać po płyny w trakcie spożywania posiłku.
Dieta powinna zapewniać odpowiednią dawkę węglowodanów pochodzących z naturalnych produktów, jak: kasze (zazwyczaj zaleca się kasze drobne), makarony (o obniżonej zawartości jaj), ryż, ziemniaki, mąka. (np. miód, winogrono), (np. mleko krowie, mleko w proszku), (np. cukier biały, syropy owocowe, wysokosłodzone przetwory owocowe). Zaleca się także ograniczenie w diecie chorego produktów zawierających duże ilości błonnika nierozpuszczalnego (np. gruboziarniste kasze, otręby, pestki), ale do przeciwwskazanych nie należą produkty będące źródłem pektyn (np. banany, płatki owsiane, dynia). Produkty dostarczające węglowodany do organizmu powinny pojawiać się w każdym posiłku.
Ilość tłuszczu w diecie jest podobna jak w zaleceniach przy przewlekłym zapaleniu trzustki. W pierwszym etapie po leczeniu operacyjnym zaleca się, by ilość tłuszczu w diecie nie stanowiła więcej niż ok. 40 g na dobę. Zalecane tłuszcze to m.in.: oliwa z oliwek, olej słonecznikowy, olej rzepakowy, a także margaryny miękkie do smarowania. Także takie tłuszcze pochodzenia zwierzęcego, jak masło czy śmietanka, mogą pojawić się w diecie pacjenta po resekcji trzustki, ponieważ zawarty w nich tłuszcz ma postać zemulgowaną, co ułatwia proces trawienia (nie wymaga obecności żółci). Jednak w okresie, kiedy nasilą się dolegliwości związane z występowaniem biegunki, zaleca się rezygnację z tłuszczów w diecie chorego aż do momentu poprawy stanu zdrowia. Następnie zaleca się stopniowy powrót do produktów będących źródłem tłuszczu w diecie. Niekorzystne byłoby u pacjenta z usuniętą trzustką wykluczenie tłuszczów z diety na stałe, gdyż po resekcji zwiększa się u chorego zapotrzebowanie energetyczne, np. chociażby z uwagi na często występujący spadek masy ciała.Resztę dobowego zapotrzebowania energetycznego diety powinny wypełnić białka, których źródłem mają być przede wszystkim produkty pełnowartościowe chude, np. chude gatunki ryb (zaleca się ich spożycie 3 razy w tygodniu), chude mięso, białko jaj, chude wędliny.
W celu uniknięcia biegunek tłuszczowych oraz lepszej tolerancji tłuszczów stosuje się pankreatynę, czyli wyciąg z trzustek wieprzowych zawierający lipazę, amylazę i proteazy. Enzymy wspomagają czynność zewnątrzwydzielniczą trzustki, a przez to ułatwia procesy trawienia i wchłaniania białek, tłuszczów i skrobi. Pankreatyna reguluje przemianę materii,zmniejsza objawy zaburzeń trawienia (bębnicę, uczucie wypełnienia nadbrzusza, stolce tłuszczowe), zmniejsza częstość wypróżnień.
Dawkowanie pankreatyny jest ustalane indywidualnie i zależy od stopnia niewydolności zewnątrzwydzielniczej trzustki oraz od składu i liczby spożywanych posiłków. Najczęściej stosuje się je do obfitych posiłków o większej ilości tłuszczu – najczęściej obiad, kolacja,
Preparaty zawierające pankreatynę przyjmuje się kilka razy na dobę podczas posiłków, nie rozgryzając, popijając dużą ilością niealkalicznych płynów. W razie niemożności połknięcia kapsułek lub konieczności podania mniejszej ilości enzymu preparat w postaci kapsułek można otworzyć, a wysypaną ich zawartość (np. peletki, mikrotabletki, minimikrosfery) podać z małą ilością płynu (nie należy ich jednak dodawać do mleka lub mieszanek mlecznych). Preparatu nie należy podawać z sokami owocowymi, jarzynami i innymi produktami beztłuszczowymi.
W trakcie nasilenia się dolegliwości związanych z biegunkami zaleca się włączenie do diety chorego produktów mających właściwości zapierające, spowalniające perystaltykę przewodu pokarmowego, czyli dieta BRAT.
Przygotowanie potraw dla chorego po resekcji trzustki powinno opierać się przede wszystkim na technikach związanych z gotowaniem na parze lub w wodzie, a także pieczeniem w pergaminie lub smażeniem bez tłuszczu. W potrawach, w których przepisie konieczne jest dodanie jaja kurzego, zaleca się wykorzystywanie tylko białka jaja. Owoce i warzywa przed spożyciem należy poddawać obróbce termicznej (gotowanie lub duszenie) i/lub przecieraniu. Zupy oraz sosy powinny być wykonywane na bazie wywarów warzywnych. Przeciwwskazane jest smażenie produktów spożywczych. Nie zaleca się także spożywania produktów w panierce i/lub ostro przyprawionych czy pieczenia z dodatkiem dużej ilości tłuszczu.
Zaleca się, by pacjent wypijał minimum 1,5 l płynów dziennie.
Włączenie suplementacji do diety powinno zostać skonsultowane z lekarzem. Najczęściej zaleca się: witaminy rozpuszczalne w tłuszczach (A, D, E, K) i witaminy z grupy B (przede wszystkim kwas foliowy).
Ponadto z uwagi na ograniczenie tłuszczu w diecie zaleca się suplementacje kwasami omega-3, bowiem wykazują działanie przeciwzapalne oraz poprawiają wrażliwość komórek na insulinę. Zlecana dawka dobowa to 2–3 g kwasów EPA i DHA.
Ponadto wykazano, że suplementacja probiotyków zmniejsza infekcje przewodu pokarmowego, normalizuje pracę jelit oraz uszczelnia barierę jelitową, co zmniejsza stan zapalny w organizmie.
Dietetyk powinien być w stałym kontakcie z lekarzem pacjenta (zarówno z gastrologiem, jak i diabetologiem) w kwestii insulinoterapii, która także jest konieczna1–7.
W endokrynologii wyróżnia się dwie najważniejsze jednostki chorobowe związane z zaburzeniami wydzielania kortyzolu – chorobę Addisona i zespół Cushinga. Jednak badania pokazują, że zaburzenia wydzielania kortyzolu mogą również współistnieć z takimi chorobami, jak: otyłość, zespół metaboliczny, cukrzyca typu 2, zaburzenia depresyjne czy choroby z autoagresji.
Selen ma duże znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania organizmu człowieka. Pierwiastek ten jest ściśle związany z prawidłowym funkcjonowaniem tarczycy oraz prawidłowym metabolizmem hormonów tarczycowych, pełni również rolę w leczeniu chorób tego narządu.. W ostatnich latach prowadzono wiele badań dotyczących znaczenia selenu w leczeniu choroby Hashimoto. Badania wskazują wyraźnie na pozytywny wpływ terapeutyczny suplementacji selenu u chorych z autoimmunologiczną niedoczynnością tarczycy leczonych lewotyroksyną w połączeniu z suplementacją selenu oraz u pacjentów z subkliniczną niedoczynnością.
Nagła zmiana klimatu, jedzenia czy wody podczas podróży może zaburzyć równowagę mikrobioty jelitowej i prowadzić do biegunek oraz problemów trawiennych. Coraz więcej badań dowodzi, że odpowiednio dobrane szczepy probiotyczne, stosowane profilaktycznie, mogą skutecznie chronić zdrowie układu pokarmowego w czasie wyjazdów.
